Γύρω στο 2000 π. χ το Άργος έχει γίνει το μεγαλύτερο βιοτεχνικό κέντρο της Πελοποννήσου και των γύρω περιοχών. Εδώ δουλευόταν ο ορείχαλκος(μπρούτζος), κράμα χαλκού και κασσιτέρου (καλάι) και κατασκευάζονταν όπλα, εργαλεία και καλλιτεχνικά δημιουργήματα. Βρισκόμαστε στην εποχή του ορείχαλκου. Δεν έχει ανακαλυφθεί ακόμα ο σκληρός σίδηρος (το ατσάλι ή χάλυβας). Ο ορείχαλκος ήταν το πιο σκληρό υλικό για όπλα και εργαλεία που διέθετε ο άνθρωπος.
Από πολύ παλιότερα το Άργος ήταν σημαντικός κόμβος στη διακίνηση του εμπορίου του Αιγαίου- Α. Μεσογείου με τη Δ. Μεσόγειο ( Ιόνιο, Ιταλία, Σικελία, Ν. Γαλλία, Ισπανία και πέρα ως τον Ατλαντικό). Τα εμπορικά πλοία του Αιγαίου- Α. Μεσογείου έφταναν στο Άργος, ξεφόρτωναν και μετέφεραν το φορτίο τους με κάρα και άλλα μέσα ξηράς στη Σικυώνα, όπου τα φόρτωναν σε νέα πλοία που είχαν κατασκευαστεί στον εκεί σταθμό για τη συνέχιση του ταξιδιού. Τα νέα πλοία περνούσαν στην ακτή της Στερεάς Ελλάδας για να συνεχίσουν από εκεί την πορεία προς την έξοδο του Ιονίου. Έφταναν στις Οινιάδες, κοντά στις εκβολές του Αχελώου. Οι Οινιάδες ήταν αξιόλογο ναυτικό κέντρο με ναύσταθμο και ναυπηγεία, για τις ανάγκες αυτού του εμπορίου. Με την πορεία αυτή τα πλοία απέφευγαν το επικίνδυνο μπουγάζι του Αράξου. Τον δρόμο αυτόν τον άνοιξαν οι Κάρες, ένα ινδοευρωπαϊκό φύλο, που διαμορφώθηκε στην κοιλάδα του Δούναβη – Καρπαθίων (βλ. σχετικά φύλλα εφημερ. «Στύξ» 3ος ,4ος, 5ος, 6ος 2005 με τίτλο «Οι λεγόμενοι Ινδοευρωπαίοι και τα Ινδοευρωπαϊκά φύλλα»).
Οι Κάρες αυτοί πέρασαν στον Καύκασο, μετά την καταστροφή της μεγάλης θάλασσας, που καταγράφεται στα αρχαία ελληνικά ως Τηθύς, που είναι και μια τρομερή θεότητα. Από τον Καύκασο θα ακολουθήσουν τον δρόμο που ακολούθησαν και τα Καυκασιανά φύλα και θα βρεθούν στη μέση Ανατολή (στο Β. σημερινό Ιράκ, στην περιοχή που σήμερα λέγεται Τελ Χάλλαφ). Εκεί θα τους χτυπήσουν οι ακρίτες, άλλα φύλα που είχαν αφετηρία την Αραβία και μετά την καταστροφή της Αραβίας θα κινηθούν και αυτοί προς την κοιλάδα του Τίγρη και Ευφράτη.
Τότε ένα μέρος των Καρών από το Τελ – Χάλλαφ θα φύγει και θα καταλήξει στην Ινδία, όπου θα διαμορφώσουν τον εντυπωσιακό πολιτισμό της σανσκριτικής γλώσσας, αδελφής της αρχαίας ελληνικής. Ένα άλλο μέρος θα υποχωρήσει προς την Α. Μεσόγειο, Κιλικία και Ικόνιο, για να καταλήξει στη ΝΔ Μικρά Ασία, τη γνωστή στην κλασσική αρχαιότητα ως Καρία. Και από εδώ θα επηρεάσουν δυναμικά το Αιγαίο. Είναι κυνηγοί μετάλλων και από το Αιγαίο θα περάσουν στη Δ. Μεσόγειο, αλλά και στον Εύξεινο Πόντο που τον είχαν γνωρίσει στο πέρασμά τους από τη Βαλκανική στον Καύκασο. Αυτοί οι Κάρες και το άλλο φύλο που στα αρχαία ελληνικά λέγονταν Λέλεγες και είναι Καυκασιανό φύλο θα παίξουν σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη του Άργους.
Μια απλή διευκρίνιση: οι αρχαιολόγοι και οι νεώτεροι ονομάζουν τους Λέλεγες Χάτι και τους Κάρες Λούβι επειδή στις επιγραφές που σώθηκαν, την κάθε συμφωνία τους την αρχίζουν με την επίκληση των θεών. Οι Χάτι «το είθε οι θεοί» το λένε χάτι και οι Λούβιοι (Κάρες) το λένε λούβι.
Οι Κάρες και οι Λέλεγες είναι κυνηγοί μετάλλων. Και ακριβώς γι’ αυτό βοήθησαν στην εξέλιξη του Άργους σε βιοτεχνικό κέντρο. Αρχικά το Άργος έπαιρνε χαλκό από την περιοχή της Τύρινθας και Ερμιονίδας. Μα δεν αρκούσε όσο αναπτυσσόταν σε βιοτεχνικό κέντρο. Οι Κάρες και οι Λέλεγες, που ήταν κυνηγοί μετάλλων, θα αναζητήσουν χαλκό και κασσίτερο στις γύρω περιοχές. Σε κάποια στιγμή οι Κάρες θα φτάσουν στην περιοχή του Χελμού, στο χώρο που θα δημιουργηθεί μια από τις ισχυρές πόλεις της Αρκαδίας, ο Κλείτορας και θα ανακαλύψουν τα μεταλλεία χαλκού στη σημερινή Βρύση του Φιλομάτι ανάμεσα της Κλειτορίας (Μαζέικα) και της Καλλιθέας (Κάνι). Η εκμετάλλευση των μεταλλείων απαιτεί νερό. Και γι’ αυτό τα μεταλλεία δουλεύουν πάντα δίπλα στο νερό. Και εδώ φτιάχνουν και το πρώτο τους ιερό της Άρτεμης.
Σχεδόν ταυτόχρονα βρίσκουν χαλκό στην θέση των αρχαίων Λουσών, όπου για νερό θα χρησιμοποιήσουν το νερό της λίμνης, που κάλυπτε το μεγαλύτερο μέρος του χώρου που σήμερα λέγεται Απανώκαμπος ή Σουδενέικος κάμπος. Και εδώ θα φτιάξουν και ιερό της Άρτεμης που τελικά θα ονομαστεί της Ημερασίας Άρτεμης, επειδή εδώ θεράπευσε τις Προιτίδες ο Μελάμποδας (Μαυροπόδαρος δηλαδή Αιγύπτιος). Την ίδια περίοδο οι Κάρες θα ανακαλύψουν μεταλλεία χρυσού, κοντά στην αρχαία Πεντέλεια, όπου θα δημιουργήσουν και τρίτο ιερό της Άρτεμης, που το έλεγαν της Αγρίας Άρτεμης, της άγριας φύσης δηλαδή, που θα μετονομαστεί σε Πυρωνίας Άρτεμης, γιατί από εδώ έπαιρναν την φλόγα για την τέλεση των Λερναίων, τα πιο σημαντικά αγωνίσματα στο χώρο πριν από την καθιέρωση των Ολυμπιακών.
Οι Λέλεγες που φέρνουν για θεότητα τον Ερμή κάνουν κέντρο τους την Κυλλήνη ή Ζήρια στις ανατολικές όχθες της τότε λίμνης του Φενεού. Αυτοί θα περάσουν κάνοντας ολόκληρη διαδρομή γύρω από τη λίμνη στην περιοχή της αρχαίας Λυκούριας. Και εκεί ανακάλυψαν τα πιο σημαντικά κοιτάσματα κασσίτερου στην περιοχή που σήμερα λέγεται Μαλακάδι. Επίσης βρήκαν σημαντικά κοιτάσματα χαλκού (στο ρέμα Γκούρα, πηγή Κεραμμύδι) και χρυσό (στο έλατο του Παυσανία και στον Πρίνο του Μπέλιου). Οι ονομασίες είναι σημερινά τοπωνύμια της περιοχής.
Στη μεταλλοφόρο περιοχή της Λυκούριας οι Λέλεγες θα στήσουν το δεύτερο σε σημασία ιερό του Ερμή στο χώρο της Ζυγουρόβρυσης σήμερα. Το κεντρικό ιερό του Ερμή ήταν στην Κυλλήνη πάνω από το σημερινό χωριό Μωσιά – Φενεού. Τα μέταλλα και από τα δυο μεταλλευτικά κέντρα των Καρών και των Λελέγων μεταφέρονται στο Άργος, όπου γίνεται η επεξεργασία τους. Γίνεται το κράμα χαλκού – κασσίτερου που το λέμε ορείχαλκο ή μπρούτζο. Και ύστερα κατασκευάζονται εργαλεία, όπλα, που θα μεταφερθούν προς διάθεση στην κεντρική Πελοπόννησο. Πηγαίνουν όμως και σε πόλεις ή περιοχές που έχουν λιμάνια, οπότε η μεταφορά τους γίνεται με πλοία.
Τα μέταλλα μεταφέρονται στο Άργος με καραβάνια και κάρα που πρέπει να προστατεύονται. Αλλά και τα εργαλεία ή όπλα που μεταφέρονται από το Άργος στο εσωτερικό της Πελοποννήσου μεταφέρονταν επίσης με καράβια και κάρα τα οποία συνόδευαν ένοπλα τμήματα. Στον κεντρικό δρόμο προς την εσωτερική Πελοπόννησο υπήρχαν σταθμοί, όπου εναλλάσσονταν τα ένοπλα τμήματα. Ένα γενικό σύστημα ενημέρωσης των σταθμών εξασφάλιζε την ασφαλή και έγκαιρη προειδοποίηση του ερχομού του καραβανιού, ώστε να είναι έτοιμη η αλλαγή φρουράς. Και αυτό το πετύχαιναν με ένα σύστημα φρυκτωριών που λειτουργούσε θαυμάσια ως την κάθοδο των Δωριέων – Ηρακλειδών στην Πελοπόννησο το 1125 πΧ που ανάτρεψαν το Αχαιομυκηναϊκό κόσμο και έφεραν εδώ το σκληρό σίδηρο (ατσάλι), που στην ουσία θα αχρηστέψει τον ορείχαλκο (μπρούτζο). Και από τότε το Άργος θα παρακμάζει ως βιοτεχνικό κέντρο.
Οι φρυκτωρίες είναι μέσα για να στέλνονται μηνύματα σε μακρινές αποστάσεις τη νύχτα. Οι άνθρωποι γενικά χρησιμοποιούσαν από πολύ παλιότερα αυτή την επικοινωνία. Και θα την χρησιμοποιούν και στα ομηρικά χρόνια. Οι άνθρωποι που έστελναν μηνύματα με φρυκτωρίες, είχαν προσυμφωνήσει για τη σημασία των σημάτων που έστελναν. Η φρυκτωρία που θα έστελνε τα μηνύματα ήταν σε ψηλό σημείο για να φαίνεται από μακρινές αποστάσεις. Εκεί ετοίμαζαν μια εστία όπου θα έκαιγε η φωτιά. Ήταν βασικά πυρσοί με μεγάλη δύναμη φλόγας. Και ανάλογα με το τι ήθελαν να δηλώσουν έκαιγαν ή κινούνταν κατά τρόπο που θα γινόταν αντιληπτός σε εκείνους που στέλνονταν τα μηνύματα.
Οι φρυκτωρίες είχαν συστηματοποιηθεί στους εμπορικούς δρόμους του Άργους. Και ήταν δυο ειδών. Εκείνοι που εκπορεύονταν από το Άργος προς διάφορους σταθμούς, απ’ όπου θα περνούσαν τα καραβάνια με τα όπλα και τα εργαλεία που έφευγαν από το Άργος. Και οι άλλοι είναι εκείνοι που εκπορεύονταν από τα μεταλλεία και κατευθύνονταν προς το Άργος. Σκοπός τους ήταν να ενημερώνουν πότε ξεκινάει το καραβάνι για να το περιμένουν στον επόμενο σταθμό και να έχουν έτοιμη τη φρουρά του που θα το συνοδεύσει ως τον επόμενο σταθμό.
Ο εμπορικός δρόμος του Άργους ήταν αμφίδρομος. Από αυτόν έφταναν τα μέταλλα στο Άργος και από τον ίδιο διοχετεύονταν η παραγωγή του Άργους στην αγορά της κεντρικής Πελοποννήσου. Ο αμφίδρομος εμπορικός δρόμος του Άργους δεν λειτουργούσε σε καθημερινή βάση αλλά κατά αραιά διαστήματα. Και όλοι οι σταθμοί του λειτουργούσαν όταν υπήρχε η εμπορική κίνηση.
Ο εμπορικός δρόμος του Άργους άρχιζε από το ίδιο το Άργος περνούσε από τη σημερινή περιοχή της Σκοτεινής, από την περιοχή της σημερινής Κανδύλας κοντά στον αρχαίο Ορχομενό από τη δυτική πλευρά της Στυμφαλίας λίμνης, ανέβαινε στην σημερινή Καστανιά στα όρια της Στυμφαλίας και Φενεού, διέσχιζε την περιοχή του Φενεού ανάλογα με την έκταση που είχε η λίμνη, ανέβαινε στο ιερό του Πυθίου Απόλλωνα στο διάσελο της σημερινής Λυκούριας- Φενεού προχωρούσε προς την αρχαία Λυκούρια (σημερινό Παλιοχώρι), ανέβαινε στο ιερό του Ερμή στο σημερινό Μαλακάδι – Ζυγουρόβρυση και από το διάσελο της Τριανταφυλλιάς ή Ντουρντουβάνα ή και Ζυγουρόβρυσης και από εκεί με μια εντυπωσιακή στροφή περνούσε κοντά στην αρχαία Πεντέλεια και έφτανε στο ιερό της Αγρίας ή Πυρωνίας Άρτεμης που βρισκόταν στο χώρο που σήμερα το λέμε Παλιοκατούνα ή Τριαντέικα στα ανατολικά των πηγών του Αροανίου ποταμού απέναντι από το σημερινό χωριό Βάλτο. Από εδώ ο δρόμος αυτός θα περάσει από τις πηγές του Αροανίου, ειδικά από τις κεντρικές πηγές που ο Παυσανίας τις λέει Πωρίνα ποταμό. Μετά τις πηγές ο δρόμος χωριζόταν στα δυο.
Ο ένας τραβούσε για τις πηγές της Στύγας και ο άλλος για τον αρχαίο Κλείτορα και στο ιερό της Κορίας Αθηνάς που είχε και φρυκτωρία για να κατέβει στην αρχαία Ψωφίδα της οποίας σώζονται επιβλητικά ερείπια σήμερα (περιοχή της Λάμπειας – Τριποτάμου), για να κατέβει από εκεί στην Ηραία Αρκαδίας, τελευταίο σταθμό πριν να καταλήξει στην Ολυμπία. Είναι ο δρόμος που διοχέτευε την παραγωγή του Άργους στην αγορά της κεντρικής Πελοποννήσου. Από το διάσελο της Τριανταφυλλιάς, ταυτόχρονα με τους Λουσούς, μήνυμα έπαιρνε και μια ενδιάμεση φρυκτωρία που ήταν στο σημερινό χωριό Άρμπουνας, πάνω από τις πηγές του Αροανίου και στην σημερινή θέση του προφήτη Ηλία. Αυτή η φρυκτωρία μπορούσε να ειδοποιήσει το ιερό της Κορίας Αθήνας. Με τη φρυκτωρία αυτή συνεχιζόταν ο κανονικός εμπορικός δρόμος του Άργους- κεντρικής Πελοποννήσου. Αλλά το δρόμο αυτό με αντίθετη φορά ακολουθούσαν και τα καραβάνια που μετέφεραν τα μέταλλα στο Άργος από τον Κλείτορα, τους Λουσούς και τη Λυκούρια.
Οι φρυκτωρίες που κατηύθυναν τα καραβάνια και φρόντιζαν να εξασφαλίζουν την εναλλαγή της φρουράς των καραβανιών ήταν : στο Άργος (Ακρόπολη Λάρισας), στη Σκοτεινή πάνω στο βουνό που έβλεπε τον αρχαίο Ορχομενό και πιο συγκεκριμένα στο βουνό της σημερινής Κανδύλας που βλέπει προς την Στυμφαλία και πιο συγκεκριμένα προς την σημερινή Καστανιά, (στον αυχένα που χωρίζει την Στυμφαλία από τον Φενεό). Η φρυκτωρία στα δυτικά του Ορχομενού (βουνό σημερινή Κανδύλα) μετέδιδε το μήνυμα στην Καστανιά για να ετοιμάσει την φρουρά και να στείλει μήνυμα στον επόμενο σταθμό που ήταν το ιερό του Ερμή στη Λυκούρια (δυτική όχθη της λίμνης του Φενεού). Εδώ ήταν ένας κρίσιμος σταθμός και για τις δυο κατηγορίες του εμπορικού δρόμου του Άργους – κεντρικής Πελοποννήσου.
Στη φρυκτωρία που ήταν στο διάσελο της Τριανταφυλλιλάς ή Ντουρντουβάνας αλλά και Ζυγουρόβρυσης έπρεπε να δίνει σήματα προς τρεις κατευθύνσεις:
- προς της Ημερασίας Άρτεμης στους Λουσούς (προς το βουνό του σημερινού χωριού Χαμάκου) όπου έπρεπε να προετοιμαστεί η ομάδα που θα παραλάμβανε το καραβάνι μετά το πέρασμα του Αροανίου, στην είσοδο του Σπηλαίου των Λιμνών (σημερινή ονομασία κοντά στα σημερινά Καστριά). Το σπήλαιο αυτό επικοινωνούσε με το ιερό της Ημερασίας Άρτεμης μέσα από ένα σπηλαιοβάραθρο που κατέληγε στις σημερινές καταβόθρες στον Απανώκαμπο (σημερινή ονομασία) των αρχαίων Λουσών όπου ήταν και το ιερό.
- με ένα τρίτο ιερό του Ερμή στην κορυφή του Χελμού που σήμερα λέγεται Νεραϊδόραχη σχεδόν πάνω από τα Ύδατα της Στύγας, αν το καραβάνι προχωρούσε προς τα εκεί. Ο δρόμος για τα Ύδατα της Στύγας χώριζε από το γενικό εμπορικό δρόμο στα όρια του ιερού των Προιτίδων τότε, (χριστιανικό ιερό της Ανάληψης σήμερα) και προχωρούσε στην πλαγιά του Χελμού για να φτάσει στα Ύδατα της Στύγας. Ο δρόμος αυτός δεν υπάρχει σήμερα.
- Τον γνωρίζουν όμως τα πρόβατα που τα οδηγούν οι τσοπάνηδες από τα Χειμαδιά στην κορυφή του Χελμού. Οι τσοπάνηδες που τα ανεβάζουν στον Χελμό βγάζουν τα κοπάδια απέναντι από τα Σπήλαια των Λιμνών και δίπλα από το ιερό των Προιτίδων και τα εγκαταλείπουν. Οι ίδιοι βγαίνουν από σημερινούς δρόμους που περνάνε από τους Λουσούς (Σουδενά) και πάνε στην κορυφή και τα περιμένουνε. Δεν υπάρχει πια δρόμος, αλλά τα πρόβατα έχουν κληρονομήσει το «DNA» του δρόμου που υπήρχε στα πολύ παλιά χρόνια, το οποίο μεταδίδεται από γενιά σε γενιά προβάτων.
- και ο τρίτος δρόμος είναι ο κύριος εμπορικός δρόμος του Άργους που περνούσε δίπλα από τον αρχαίο Κλείτορα και ανέβαινε στο περίφημο ιερό της Κορίας Αθηνάς που είχε και φρυκτωρία στο βουνό που υπάρχει ανάμεσα στα σημερινά χωριά Κόκοβα και Πάος (παλιότερα Τσαρούχλι). Η φρυκτωρία αυτή έδινε σήμα στην περιοχή της αρχαίας Ψωφίδας.
Από την εφημερίδα « Στύξ », 2005
